راهنمای طراحی شهری برای دیکتاتورها / «میدان»ها و بعد انقلابی فضاهای عمومی

نویسنده: مت فورد
مترجم: مسعود تقوی | دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران

در اعتراضات چند سال اخیرِ نقاط مختلف جهان بارها نام «میدان» تکرار شده است؛ این مقاله توضیح میدهد که چگونه 1 شهری امکان مشارکتهای 1 خصوصا برای اعتراضات گروهی را فراهم میکند و چگونه حکومتهای توتالیتر با علم به این موضوع با تهدید یا گستردگی شدید میدان رفتارهای اجتماعی را کنترل میکنند.

اوکراین به بزرگی تگزاس است، اما در زمان اعتراضات این کشور، حرکات تظاهراتی تنها از ده بلوک شهری شروع شد. نام این حرکات، یورومیدان (Euromaidan)، لغتی ابداعی است از ترکیب «یورو» (Euro) -که مبین خواست معترضان برای حرکت به سمت اتحادیه اروپا و دوری از روسیه- و کلمهی اوکراینیِ «میدان» (که از فارسی و عربی به این زبان وارد شده است). اما این کلمه خیلی بیشتر از فقط نام یکی از محلهای تظاهرات در میدان استقلال کییف است. با اینکه اوکراین در به لحاظ جغرافیایی در اروپا قرار دارد اما برای بسیاری از تظاهرکنندگان اروپا یک ایده و انگاره است، انگارهای که «دموکراسی واقعی در آن تحقق یاقته، پلیس قابل اعتماد دارد و حقوق بشر رعایت میشود». میدان عمومی نشان از پدیدهای جهانی دارد؛ «میدان عمومی» مرکزی برای جلوهی حضور عمومی و اعتراض و نبود میدان – یا دستکاری عمدی آن- راهی برای خفه کردن مخالفان توسط حاکمان به وسیله طراحی شهری است.

اوکراین عرصهی تقابل دو گرایش به شرق و گرایش به غرب است؛ «میدان استقلال» کییف که عرصه نزاع این دو گروه در شورشهای اوکراین بود توسط گروههای متمایل به غرب «میدان اروپا» نام گرفت.

مرکز همهی انقلابها میدانهای عمومی نیست، اما بیشتر انقلابهای اخیر در چنین جاهایی رخ دادهاند که شامل چند انقلاب در جمهوریهای شوروی سابق میشود. 1ون گرجی در سال ۲۰۰۳ در جریان انقلاب گل رُز، ادوارد شواردنادزه را از میدان آزادی تفلیس از ریاستجمهوری برانداختند. معترضان قرقیزستانی در سال ۲۰۰۵ میدان آلاتو (Ala-Too) را از دست پلیس گرفتند و بلافاصله به کاخ ریاستجمهوری یورش بردند و رئیسجمهور عسکر آقایف را سرنگون کردند. انقلاب نارنجی سال ۲۰۰۴ در اوکراین در همین میدان استقلالی اتفاق افتاد که الان معترضان با نیروهای دولتی درگیر هستند. آنها رئیسجمهور ویکتور یانوکوویچ را مجبور به برگزاری انتخابات زودهنگام و بازگشت به قانون اساسی سال ۲۰۰۴ کردند.
در طول انقلابهای عربی میدان نیروی تازهای یافت. نویسندهای در روزهای پرشور انقلاب مصر، کمی پس از سقوط حسنی مبارک در سال ۲۰۱۱، بهخوبی توضیح میدهد که چگونه میدان التحریر بیانگر خفقان گستردهتری است که بر جامعهی مدنی مصر حاکم بود. این میدان در قرن نوزدهم میلادی براساس طرح «پاریس بر رود نیل» در شهر قاهره ساخته شد و نام آن پس از آنکه کانون انقلابهای ۱۹۱۹ و ۱۹۵۲ مصر بود، به التحریر (آزادی) تغییر کرد:

«التحریر در چند هفتهی اخیر تبدیل به یک میدان عمومی واقعی شده است. پیش از آن فلکهای بزرگ و شلوغ بود. محدودیتهای آن نیز نتیجهی طراحی سیاسی آن است، سیاستهایی که نهتنها مردم را از جمع شدن در میدان منصرف میکند، بلکه مانع آن نیز میشود. طبق قانون وضعیت اضطراری –که از زمان به قدرت رسیدن مبارک در سال ۱۹۸۱ برقرار شد و هنوز پابرجاست- اجتماع چند نفر در میدان ممنوع و دلیل کفای برای دستگیر شدن بود؛ مانند همهی مستبدان، دولت مبارک قدرت یک میدان عمومی واقعی را میشناخت، جایی که مردم ملاقلات میکنند، معاشرت میکنند، تفرج میکنند، جمع میشوند، اعتراض میکنند و ایدههای خود را به اشتراک و اجرا میگذارند؛ میتوان دریافت که یک میدان واقعی، مظهری فیزیکی دموکراسی است. میدان التحریر «واقعی» تهدیدی برای امنیت رژیم شناخته میشد، در نتیجه طی سالیان دولت طراحی شهری را به عنوان یکی از اصلیترین ابزارهای منصرف کردن از دموکراسی، اتخاذ کرده است.

این سیاستها در التحریر به صورت نصب نرده و تقسیم مساحتهای باز به قطعات چمن و پیادهرو ظهور کرد. برای مثال، بخش بزرگی از میدان که روبهروی موزه مصر بود تا سالهای ۱۹۶۰، پلازایی از چمن و راههای متقاطع و فوارهای بزرگ بود. در طول روز خانوادهها و دانشآموزان اینجا جمع میشدند؛ همچنین محل ملاقات عشاق در قلب شهر بود. ولی در دهه ۷۰، دولت منطقه را محصور کرد و هیچگاه توضیحی روشن برای سرنوشت این محل دوستداشتنی نداد. اهالی قاهره گمان میکردند برای ساخت مترو یا زیرسازی پروژههای دیگری بسته شده است. در دهه پیشین اعلامیهای که توضیح میداد پارکینگ طبقاتی در اینجا ساخته میشود، نصب شده بود. در طول تظاهرات، وقتی معترضان حصار را برای ساخت سنگر کندند، نمایان شد که هیچ پروژهای آنجا حتی شروع نشده و منطقه تنها برای جلوگیری از ایجاد اجتماعهای بزرگ محصور شده بود».

طرح کلی قاهره، میدان التحریر را به بهترین مکان برای آغاز انقلاب تبدیل کرده است. واقع در مرکز بزرگترین شهر مصر، نزدیک به مجلس مصر، مقر حزب سیاسی مبارک، کاخ ریاستجمهوری، چندین سفارتخانه و هتلهای پر از خبرنگارهای بینالمللی که آماده پخش فیلمهای تظاهرکنندگان به جهان بودند. پس از برکناری مبارک، میدانهای عمومی در دیگر کشورهای عربی نیز به رزمگاه انقلابیون تبدیل شد.
در لیبی، میدان اصلی طرابلس به نمادی از انقلاب ۲۰۱۱ این کشور تبدیل شد. نام اصلی آن در زمان حاکمیت استعماری ایتالیا «پیازا ایتالیا» (Piazza Italia) بود و پس از آن در دوران حکومت سلطنتی %D